Masakra w więzieniu w Tarnopolu
Masakra w więzieniu w Tarnopolu to jedno z tragicznych wydarzeń, które miały miejsce na przełomie czerwca i lipca 1941 roku. Była to brutalna likwidacja tarnopolskiego więzienia przez sowieckie organy bezpieczeństwa, która wiązała się z masowym mordowaniem więźniów. Na skutek tych działań życie straciło od kilkuset do nawet tysiąca osób. Zbrodnia ta jest jednym z wielu przykładów tzw. masakr więziennych, które miały miejsce w okresie niemieckiej inwazji na ZSRR.
Geneza wydarzeń
Tarnopol, przed II wojną światową, był polskim miastem wojewódzkim. Po wrześniu 1939 roku znalazł się pod okupacją sowiecką. Władze sowieckie wprowadziły drakońskie prawo, a osoby aresztowane przez NKWD (Narodowy Komisarz do Spraw Wewnętrznych) były osadzane w tarnopolskim więzieniu, które było jednym z czterech takich obiektów w obwodzie tarnopolskim. Naczelnikiem tego więzienia był sierżant bezpieczeństwa państwowego, Bojko.
22 czerwca 1941 roku Niemcy rozpoczęli inwazję na Związek Radziecki, co miało katastrofalne konsekwencje dla wielu ludzi przetrzymywanych w sowieckich aresztach i więzieniach. Po wybuchu wojny, pierwsze tygodnie były korzystne dla Wehrmachtu, który szybko zdobywał terytoria i rozbijał wojska Armii Czerwonej. W obliczu nadciągającego niebezpieczeństwa oraz w obawie przed uwolnieniem więźniów przez Niemców, władze sowieckie postanowiły podjąć drastyczne kroki.
24 czerwca 1941 roku ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria wydał rozkaz rozstrzelania wszystkich więźniów politycznych, których ewakuacja była niemożliwa. Polityka ta dotyczyła osób oskarżonych o działalność kontrrewolucyjną oraz sabotaż.
Ewakuacja i eksterminacja więźniów
W dniu 10 czerwca 1941 roku liczba osadzonych w tarnopolskim więzieniu wynosiła 1592 osoby. W momencie wybuchu wojny liczba ta wzrosła do 1790. Po rozpoczęciu niemieckiej inwazji NKWD podjęło decyzję o zwolnieniu części więźniów skazanych za mniej poważne przestępstwa oraz o ewakuacji pozostałych osadzonych. W ostatnich dniach czerwca z Tarnopola wyprowadzono kolumnę liczącą od 1000 do 1200 więźniów, wśród których znajdowało się wiele osób z polskiej inteligencji.
Więźniowie byli zmuszani do pieszej ewakuacji na wschód, gdzie NKWD mordowało każdego, kto próbował uciec lub nie miał siły kontynuować marszu. Po dotarciu do Wołoczysk lub Podwołoczysk ich transportowano pociągami na wschód, kierując się ku Kurskowi i Uralowi. Ostatecznie do Wierchnieuralska miało dotrzeć 903 więźniów z Tarnopola, ale dalszy los wielu z nich pozostaje nieznany.
W tym samym czasie część więźniów została zamordowana na miejscu. Zbrodnia ta została ujawniona 3 lipca, kiedy to mieszkańcy Tarnopola zaczęli przeszukiwać ruiny więzienia w poszukiwaniu swoich bliskich. Odkryli masowy grób oraz pomieszczenia wypełnione zwłokami zamordowanych więźniów. Świadkowie opowiadali o stanie ciał – wiele z nich było zmasakrowanych lub znajdowało się w zaawansowanym rozkładzie.
Liczba ofiar i ich los
Dokumenty NKWD wskazują na rozbieżności dotyczące liczby ofiar masakry tarnopolskiej. Oficjalnie informowano o zabiciu 560 osób podczas ewakuacji oraz kilku dalszych ofiarach przy próbie ucieczki. Jednak świadkowie podawali szersze szacunki mówiące o nawet tysiącu zamordowanych.
Większość ofiar stanowiła ludność ukraińska, ale pośród zamordowanych znaleźli się także Polacy – członkowie terenowej siatki Polskiej Organizacji Walki z Wrogiem oraz działacze młodzieżowych organizacji konspiracyjnych.
Epilog
Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Tarnopola doszło do pogromu Żydów lokalnych oraz czerwonoarmistów, którzy zostali zmuszeni do pracy przy ekshumacji ciał znalezionych w więzieniu. Po wykonaniu tej pracy zostali zamordowani przez żołnierzy niemieckich i ukraińskich nacjonalistów. Do czasu stłumienia zamieszek przez Wehrmacht zginęły setki Żydów tarnopolskich; według niektórych źródeł mogło to być kilka tysięcy ofiar.
Masakra w tarnopolskim więzieniu stała się również narzędziem propagandy hitlerowskiej. W lipcu 1941 roku na witrynach sklepowych w Wiedniu umieszczano kopię listu żołnierza Wehrmachtu, który opisywał brutalne warunki ekshumacji ofiar NKWD, co miało na celu zdyskredytowanie ZSRR.
Podsumowanie
Masakra w Tarnopolu jest tragicznym przykładem zbrodni popełnionej przez NKWD podczas chaosu II wojny światowej. Ponadczasowe pytania o odpowiedzialność za te wydarzenia pozostają aktualne również dzisiaj, skłaniając nas do refleksji nad historią i jej skutkami dla społeczeństw dotkniętych wojną oraz terrorystycznymi działaniami reżimów totalitarnych.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).